Destana Zembîlfıroş

Destana Zembîlfıroş Tiyatro Oyunu

Kurteyek li ser Destana Zembîlfiroşî
Zembîlfiroş yek ji destanên girîng yên Kurdî ye ku di rêza pêşîn ya destanên serdema çanda devkî ya kurdan da cih digire. Heya roja îro 450î versyonên vê hatine berhevkirin û tomarkirin. Destan ji helbest, awaz, mûzîk û vegotinê pêk tê û tijî sembol, mît û efsaneyên cuda ye. Di naveroka destanê da sê hêlên helbestî, îrfanî û epîk pir xurt in û di heyama sedsalên borî da ji alîyê dengbêjan ve, di heyama şîn û şahîyan da û di civatên mîr û mezinam da hatîye vegotin û stirîn.
Zembîlfiroş yek ji destanên herî navdar yên Kurdî ye ku cara pêşîn ji alîyê Feqîyê Teyran (1561-1641) ve hatîye hûnandin, piştra Mirad Xanê Bayezîdî di sala 1776an da ew destan tomar kirîye. Di sala 1856an da jî destan bi forma pexşanê ji alîyê Mela Mehmûdê Bazîdî ve hatîye nivîsandin û radestî Alexandre Jaba Konsolê Rûsîyayê yê Erzromê hatîye kirin. Jaba wê metnê tevî şeş destnivîsên din yên Destana Zembîlfiroşî dispêre Pirtûkxaneya San Petersburgê.
Ev şanoname li ser bingeha nisxeyekê hatîye nivîsandin û amadekirin ku Oskar Mann vekoler û rojhilatnasê Almanî di derdora salên 1900î da li Mehabadê û bi zaraveya Soranî bihîstîye û tomar kirîye, û di pirtûka Tuhfêyê Muzeferîye ya Mamoste Hêminî da jî hatîye weşandin.
Tevî ku çîrok ji alîyê îrfanî ve zêdetir li ser geşedana exlaqî û kamilbûna kesayetîya mêrî li hember sê hêmanên hêzdarî, dewlemendî û hewesê hatîye vehûnandin, lê belê yekem çîrok e ku rola jinê tê da digihîje asta rola mêrî û jin xwedî kesayetîyeke wêrek, zana û hevrêza mêrî hatîye nîşandan. Ji vê hêlê ve, Zembîlfiroş tenê lêgerîna dilnizmî û kamilbûna manewî ya hundirê mirovî nîne. Lê belê berî her tiştî vegotineke sembolîk û rasteqîn e ji bo keşfa cîhanê û ji vê jî giringtir, lêhûrbûnek e cidî ye li ser nasnameya mirovê Kurd û şîyanên wê/wî yên hizrî yên xurt û ruha wê/wî ya bêhempa.
Zembîlfiroş yazdehemîn şanoname ye ku min li ser bingeha destanên Kurdî nivîsandîye û ez di vê bawerîyê da me ku her awayê vekolîn û vegotinên nû li ser vê çîrokê (helbet bi şikl û naverokên nû) dikare ji bo şanoya neteweyî ya Kurdan û Kurdistanê bibe kiryareke pîroz  î gencîneyeke mezin.
Di dawîyê da, hêjayê amajeyê ye ku Çîroka Zembîlfiroşî xwedî du vegotinên cuda yên sereke ye. Li gor ya vegotina yekem, ev çîrok serpêhatîya Muhemmed Emîn kurê Mîr Ebdulezîz Mîrê Mûsilê ye û li Başûrê Kurdistanê rû daye. Li gor vegotina duyem jî, ev çîrok serpêhatîya Mîr Seîd kurê Mîr Huseyn Hakimê Dîyarbekirê ye û li Bakurê Kurdistanê rû daye. Pir balkêş e ku gora lehengê çîroka Zembîlfiroşî li her du deverên Kurdistanê jî heye ew gor ji bo gelên herêmê pîroz û cihê rêzê ne.
Dr. Ghotbedîn Sadeghî